Toeval, het lot, of controle?

Stoïcisme is een concept dat ervan uitgaat dat alle gebeurtenissen in ons bestaan voortkomen uit een goddelijk plan. Dit wordt ook wel ‘het lot’ genoemd. Zij die geloven in een goddelijk plan, gaan ervan uit dat wie zich verzet het zal bezuren. Individuen kunnen volgens dit concept niets veranderen aan de bedoelde loop van hun leven, en moeten zich erbij neerleggen dat er een plan voor hen is uitgestippeld. Volgens het stoïcisme accepteren deugdzame mensen hun lot, zonder zich te verzetten, hoe het ook loopt. Dit is echter een nogal vage gedachte. Want men weet niet of men moeilijkheden moet ontlopen of ertegenin moet gaan ten gunste van de lange termijn. Dit is een dilemma dat voortkomt uit dit vage principe. ‘Deugdzaamheid’ is hierin dan ook een onmogelijk te classificeren term.

Het tweede concept is determinisme. Determinisme gaat ervan uit dat alle gebeurtenissen in ons bestaan voortkomen uit wat er daarvoor gebeurde. Oftewel, er is een oorzaak en een logisch gevolg. En dit brengt vervolgens weer nieuwe gevolgen met zich mee. Maar de kennis van mensen is dusdanig beperkt en de wereld is dusdanig complex, dat we zelden alle gevolgen kunnen overzien die voortkomen uit een bepaalde gebeurtenis. We kunnen wel een gok doen, al dan niet gebaseerd op statistische gegevens of instincten, maar het ‘zeker weten’ doen we pas achteraf. Telkens weer. En determinisme sluit de menselijke vrije wil uit, opdat het leven loopt zoals het loopt. Wetende dat determinisme inhoudt dat gevolgen logisch voortkomen uit oorzaken, en dat de wereld te complex is om te begrijpen voor het menselijk brein, kan geconcludeerd worden dat alles ingeval van determinisme voortkomt uit toeval.

Het derde concept verkondigd dat individuen controle hebben over het eigen bestaan. Voornamelijk mensen die zakelijke successen behaald hebben, geloven graag in controle, zodat alle zakelijke successen toegeschreven kunnen worden aan hun briljante ‘ik’. Daarnaast geeft de illusie op controle een bepaalde hoop voor mensen die hun dromen nog moeten verwezenlijken. Echter, er zijn dusdanig veel factoren die het levenspad van een individu bepalen, dat er van diepgaande controle geen sprake kan zijn. Persoonlijke voorkeuren en driften worden bij ieder individu aangeboren, opdat mensen ‘gedwongen’ worden om te kiezen voor datgene waarbij ze zich prettig voelen. Het feit dat men niet altijd de persoonlijke voorkeuren verkiest boven het handelen, komt voort uit een samenleving waarin wetten en regels die voorkeuren moeten onderdrukken, al dan niet in het belang van de samenleving. Een individu reageert vanwege de aangeboren voorkeuren en het karakter zoals het reageert op een omgeving die reageert zoals het reageert, waardoor zijn leven loopt zoals het loopt.

Wat de concepten van toeval en het lot overeenstemt, is dat mensen geen controle kunnen uitoefenen op de richting van hun bestaan. En dit is juist, want als we niet weten of de uitkomst vier of vijf is, weten we ook niet hoeveel we bij twee moeten optellen en kunnen we niet doelmatig ingrijpen. Gevolg hiervan is dat het bestaan loopt zoals het loopt, en het eind is zoals het is. Om te kunnen ingrijpen, zouden we de uitkomsten van ons handelen moeten weten en tevens het eind van ons bestaan, om zo de lange termijneffecten van ons handelen te kunnen overzien. Dit is echter niet het geval.

Het verschil tussen beide concepten zit in het achterliggende geloof ervan. Het lot gaat gepaard met het geloof in een god die ons levensplan al uitgestippeld heeft. Zij die geloven in toeval daarentegen, zien een op zichzelf staand systeem dat zichzelf verbeterd en beschermd, door onder andere natuurlijke selectie. Deze achterliggende overtuigingen geven echter nog een verschil, namelijk: indien men in staat zou zijn om te achterhalen hoe de toekomst en het eind verlopen, kan er ingeval van toeval worden ingegrepen, maar ingeval van een goddelijk plan niet. Een eventuele god laat simpele aardwezens namelijk niet ingrijpen in zijn geweldige creatie, terwijl het toeval een neutraal fenomeen zonder ego betreft. Maar, zolang we niet weten hoe de toekomst en het eind verlopen, is het verschil tussen de twee concepten niet relevant voor ons praktische bestaan, omdat dit niets veranderd aan de mogelijkheden van ons bestaan.

Het cruciale verschil tussen beide concepten is dus een eventuele god en de gevolgen hiervan. Echter, zolang er geen goden aan te tonen zijn, kan men er niet van uitgaan dat er iets is als een goddelijk plan. Daarom verdient het concept van toeval de voorkeur. Ons leven loopt zoals het loopt, en wij hebben geen idee hoe het anders gelopen zou zijn als we in het verleden anders gehandeld hadden, en we hebben geen benul hoe we ons in het heden moeten gedragen om de toekomst te controleren. Al hebben we soms de illusie dat controle wel degelijk veel invloed heeft op ons bestaan.

Filoso.nl – copyright ©